آنها در تفسير آيات قرآن حد و حصرى ندارد و چه بسا كمتر آيه‌اى بيابيم كه در آن به گونه‌اى اختلاف نباشد . شايد برمبناى همين نكته است كه عده‌اى گفته‌اند : گسترهء معانى و صورت‌هاى دلالى آيات قرآنى به گونه‌اى است كه جست‌وجو ، گزارش و دست‌يابى به حقيقت آن ناممكن است . « 1 » و يا عده‌اى بر اين باورند كه خاستگاه اصلى برخى از فرقه‌ها ، ظهور علم كلام و اختلاف دربارهء صفات خدا ، جبر و اختيار ، ايمان و كفر ، ارجاء و اعتزال ، اسماء و احكام ، و امر به معروف و نهى از منكر ، چيزى جز ويژگى زبان قرآن نبوده است . « 2 » از آن صريح‌تر ديدگاه افراطى و بىضابطه برخى از سلف است كه بنابر گزارش اين قتبيه در اثر كهن « تاويل مختلف الحديث » مىگفتند : « هر آنچه در قرآن آمده ، حق است و بر اختلاف دلالت مىكند ؛ قول به « قدر » صحيح است و اصل و مستند اين قول در كتاب وجود دارد ، قول به « جبر » نيز صحيح است و مستند آن قول هم وجود دارد . هركه از قدر بگويد بر صواب است و آنكه از « جبر » نيز سخن بگويد بر صواب است ، زيرا يك آيه گاهى بر هر دو وجه دلالت مىكند و محتمل دو معناى متضاد است . روزى از او ( عبيد الله بن حسن ) درباره قدرىها و جبرىها سؤال كردند ، گفت : تمامى آنان بر صواب‌اند ؛ گروهى خداوند را بزرگ شمردند و گروهى ديگر خداوند را منزه ساختند . همو درباره اسامى و القاب مرتكب كبيره بر آن بود كه آنكه فرد زناكار را مؤمن مىشمارد بر صواب است و آنكه او را كافر يا فاسق و يا مشرك و يا منافق مىانگارد نيز بر صواب است . زيرا قرآن بر همه اين معانى دلالت مىكند . » « 3 » از اين‌رو عده‌اى اساسا گمان كرده‌اند كه ويژگى ذاتى نص قرآنى را تعدد معانى و تأويل‌پذيرى است و مدعى شده‌اند كه قرآن به عمد راه هرگونه تفسير و

--> ( 1 ) . زركشى ، البرهان فى علوم القرآن ، ج 1 ، ص 5 - 6 . ( 2 ) . نشار ، ج 1 ، ص 374 ؛ بدوى ، عبد الرحمن ، التراث اليونانى فى الحضارة الاسلامية ، ص 201 ؛ صبحى ، فى علم الكلام ، ج 1 ، ص 24 - 25 . ( 3 ) . ابن قتبيه ، تاويل مختلف الحديث ، ص 33 - 34 .